شصت و سه باسم‌ورسم از همين شريف اخو محسّن ما نحن فيه نقل كرده است « 1 » پس واضح است كه شريف مذكور تا سنهء مزبوره يعنى تا سال 363 بنحو قطع و يقين در حيات بوده است ، و زياده برين از احوال او چيزى معلوم نشد ، از آنچه گذشت واضح شد كه ابن النّديم و نويرى و مقريزى معلومات مبسوط و مفصّلى را كه در خصوص اسمعيليّه و قرامطه و فاطميّين بدست ميدهند مستقيما از دو مأخذ بسيار قديمىترى يعنى از دو تأليف مفقود ابو عبد اللّه بن رزام كوفى و شريف اخو محسّن دمشقى در ردّ بر اسماعيليّه اخذ كرده‌اند منتهى اينكه صاحب الفهرست از كتاب ابن رزام اقتباس نموده و نويرى و مقريزى از كتاب شريف اخو محسّن ، اثرى از ايندو كتاب مهمّ امروز در ميان نيست و هردو ظاهرا بكلّى از ميان رفته‌اند ولى از مقايسهء فصول طويلى كه مؤلّفين ثلثهء مذكور از آن دو كتاب نقل كرده‌اند با ساير كتب تواريخ چنين به نظر ميآيد كه مأخذ عمدهء اغلب اطّلاعات راجع باوايل امر اسماعيليّه بقلم مخالفين ايشان از اهل سنّت و جماعت ظاهرا همين دو شخص مزبور يعنى ابن رزام و شريف اخو محسّن بوده‌اند و ما بقى مؤلّفين متأخّر از ايشان از قبيل ابن النّديم و نويرى و مقريزى و ابو

--> ( 1 ) اين فصل كمابيش قريب 35 ورق يعنى 70 صفحه است از نهاية الأرب نسخهء خطّى كتابخانهء ملّى پاريس ( Arabe 1576 ) ورق b 47 - a 81 ، و اشاره بسنهء 363 در اين ورق اخير است ، - قسمت بزرگى ازين فصل را راجع بدعوة القرامطة مقريزى نيز در خطط ج 2 ص 227 - 235 ولى بدون تصريح بمأخذ نقل كرده است ، و اين قسمت را سيلوستر دساسى و پل كازانوا دو مستشرق مشهور فرانسوى هركدام عليحده بفرانسه ترجمه كرده‌اند باضافهء بعضى تحقيقات و فوائد ، و عنوان اين دو ترجمه براى كسى كه درين موضوع طالب رجوع بكتب اروپائيان باشد از قرار ذيل است : Caire , 1920 - 1921 , pages 9 - 34 du tirage a part . lxxiv - cxlvii . - Paul Casanova , Lu doctrine secrete des Fatimides d'Egypte , Le Silvestre de Sacy , Expose de la religion des Druzes , Paris 1838 , vol . I , pages